برطرف نمودن ضعف املایی
به نام خدا
دربسياري ازمدارس ابتدايي ما درس املاء آموزش داده نمي شود.در زنگ املاء آموزگار محترم كلاس متني راازكتاب درسي آماده نموده وباچندبار تكرارنمودن دانش آموزان مي نويسند.به نظرمي رسد معلّمان به دليل نا آشنايي بامفهوم واقعي املاء كه البته همه فرض مي كنند،يك درس است!آن رابراي دانش آموزان به هيولايي تبديل كرده اند.
اساساًدانش آموزان املاءرابه طورواقعي وجدّي دوست ندارند.املاءيك درس نيست بلكه نوعي آزمون درست نويسي است.معمولاًبعد از املاء، اتفّاق جدّي براي آموزش درست نويسي
نمي افتد.بسيارضروري است كه قبل ازهرامتحاني،آموزش خوب ومناسب ارايه شود.امامتأسّفانه درخصوص املاء آموزشي صورت نمي گيرد.
غلط نويسي دراملا:
تحقيقات نشان مي دهد،ميزان غلط نويسي كلمات فارسي با افزايش سن كاهش مي يابد.بنابراين غلط نويسي دانش آموزان دبستاني امري است كاملا طبيعي.فراگيران بابزرگ ترشدن،تعدادلغات زيادي را به حافظه مي سپارند وداراي گنجينه ي مناسبي ازكلمات ولغات فارسي مي شوند.پس اگر اين روند را به پذيريم،مي توانيم رويكرداملاء راتغييردهيم.وجايگزين خوبي براي املاء معرفي كنيم وآن درسي نيست جزنوشتن يا(انشاء)
برخي علل غلط نويسي دراملاء:
1- آسيب هاي زيستي يا ژنتيكي:مانند آينه نويسي ووارونه نويسي
2- ناتواني جسمي:گوش ،چشم و توان دست(بد خطي از ناتواني جسمي ناشي مي شود)
3- نبود هماهنگي بين مغزوچشم ودست
4- نبود هماهنگي كامل درگوش دادن، صحبت كردن ، خواندن و نوشتن
5- وجود تفاوت بين زبان مادري و زبان نوشتاري
6- آموزش ناكافي، نا صحيح و غير روشمند
7- نداشتن دّقّت و تمركز دانش آموز در نوشتن و يادگيري مفهوم كلمات
نوشتن در حفظ (املاء) كه عملي تركيبي است و بسيار دشوار. دانش آموزان ابتدايي هنوز به مرحله اي از رشد نرسيده اند كه چند كار پيچيده را كامل انجام دهند.درچنين حالتي،گوش،دست،،حافظه،وضعيت جسمي،اراده ي نوشتن و....بايدباهم هماهنگ باشند.
راهكارهايي براي افزايش مهارت نوشتن يا درست نويسي
1- رونويسي دانش آموزان ازمطالبي كه به آنها علاقه دارند.
2- خواندن برنامه اي وهدفدار
3- بازنويسي با ايجاد تغييرات جزيي
4- نوشتن اگاهانه ازروي حافظه
5- نوشتن خودبه خودي وبدون تلاش فكري(تمرين هر چه مي خواهي بنويس)
راهبردهايي براي تقويت درست نويسي(هدف املاء)
1- انجام تمرينات تقويت شنيداري(حافظه ي صوتي)
2- انجام تمرينات ديداري(حافظه ي بصري)
3- بهره گيري ازروش چند حسي(ديدن.شنيدن.لامسه.فهم كلمه.اداي كلمه وتصوير كلمه).انگشت نويسي درفضا.كارت هاي مخصوص نوشتن.گروه نويسي .ببين وبنويس.لغتنامه ي دانش -آموز.نوشتن نفربه نفر.
روش آموزش وافزايش مهارت درست نويسي(فرنالد)
دادن اطمينان به دانش آموزان دراين باره كه اين روش موّفقيتّش راتضمين مي كند(اثررواني مثبت)
1- انتخاب كلمه اي توسط دانش آموز(براساس علاقه ي دانش آموز)
2- نوشتن كلمه توسط معلّم روي كارتي10در15سانتي متري مقابل چشم دانش آموزوتلفظ كلمه توسط معلّم.
3- ردگيري انگشتي توسط دانش آموزان .تلفظ كلمه ونوشتن آن توسط دانش آموزان روي كاغذبه صورت فردي.
انواع املاهاي قابل اجرا دركلاس رابراي پربارتركردن اين درس.وايجادرقابت وانگيزه ي سالم دردانش آموزان.
1- كارتي:
معلّم دانش آموزان راگروه بندي ميكندوبه هرگروه يك كارت كلمه مي دهد.دراين كارت كلمات زيادي نوشته شده اند كه ارزش املايي دارند.پس از مدت زمان مشخص.معلّم كارتهاراجمع مي كند.سپس از گروه هامي خواهد.هرچه رادرذهن دارند داخل دفتراملاي گروهي بنويسند.درپايان يك نفر به نمايند گي ازگروه.كلمات نوشته شده دردفتررابلندمي خواند.
2- رقابتي:
فراگيران رابه چند گروه تقسيم مي كنيم وازآنهامي خواهيم درهرگروه اشكالات املايي خودرادرنظربگيرند.سپس با آن كلمات يك متن املا تهيّه كنند.هر گروهي كه زودترمتن راآماده سازد نماينده اي تعيين مي كند تا متن را براي تمام دانش آموزان بگويد.
3-بي صدا:
اين نوع املارابه صورت لب خواني(كتابها)ياباصداي بسيارپايين براي دانش آموزان مي- خوانيم.لازم به ذكراست كه متن املاء بايد كوتاه باشد.
4-تصويري:
چندتصوير ازكلماتي كه ارزش املايي دارند را روي تخته مي چسبانيم وازدانش آموزان مي- خواهيم در مدت معين شده نام آن تصاوير را دردفترشان بنويسند.بااين روش.ضمن اين كه در مي يابيم دانش آموزان نام ومعني كدام يك ازشكل ها رانمي دانند متوّجه مي شويم كه آن ها درنوشتن كدام حرف يا كلمه مشكل دارند.
5-پركردني:
معلّم باهمكاري دانش آموزان يك كلمه ي مشكل درس راانتخاب مي كند .سپس به تعداد حروف آن كلمه يك جدول روي تخته مي كشد.بعدازبچّه هامي خواهدكه حرفي رابه صورت تصادفي بگويند.اگرحرف گفته شده درجدول جاي داشت.يك امتياز به فراگيرمي دهدوحرف رادرجاي مناسبش مي نويسداين روش ادامه مي يابدتاجدول كامل شود.
6-پنهان:
به شكل جاي خالي اجرا مي شود.ابتداجمله اي روي تخته مي نويسيم كه درآن جاي يك كلمه خالي است.سپس چندتصويركنارجاي خالي مي چسبانيم.دانش آموزان بايد نام تصوير مناسب رادرجاي خالي بنويسند.
7-املاي ذهني:
معلّم ازچند روز قبل به فراگيران مي گويد بخشي ازدرس را بخوانند.سپس درساعت املاء از آن ها مي خواهد یك بارديگرمتن رابادّ بخوانندودرنهايت كتاب ها راببندند.حالا فراگيران بايد هرچه رادرذهن دارند.بارعايت تمام علايم ونشانه ها.دردفترشان بنويسند.متن انتخابي.بايدبسياركوتاه باشد.
8 - كامل كردني:
ابتدامتن راتهيّه وپس ازتكثيربه تعداد دانش آموزان آن رادراختيارآن ها قرارمي دهيم(دراين متن كلماتي راكه ارزش املايي دارند.نمي نويسيم وجايشان راخالي مي گذاريم) سپس ازبچّه ها
مي خواهيم به متني كه دراختياردارند بادّقت نگاه كنند وهنگام قرائت متن توسط معلّم.فقط جاهاي خالي راپركنند.
9 --تركيبي:
بعدازاين كه دانش آموزان دوياچند درس راخواندند .مي توانند براساس كلمات آن درس ها جمله هاي جديدي بسازند وآن هارا به دانش آموزان املاء بگويند.
- راهبردهاي ديگري هم براي رفع ضعف املايي فراگيران وجوددارد:
ازجمله انتخاب متن هاي خنده داروفكاهي كمك زيادي دررفع اين مشكل مي نمايد.
مانند:كرم شب تاب درهنگام شب چراغ هاي خودراروشن مي كندتاخرگوش هويج هارا پيداكندوحلزون به راحتي ازگلهاوبوته هاي نازك وظريف بالارود!
وياجاجول نظم رارعايت نمي كند.مادرباچوب كبريت دامن مي دوزد!ويا آشغال ها ازكيسه ي زباله فرارمي كنند....
اين نوع ديكته،علاوه براين كه شيوه اي است براي پرورش ذوق ادبي وخلاقيّت،باعث مي شود دانش آموزان ازشنيدن ونوشتن متن آن لذّت ببرندوبخندند.اضطراب وترس فراگيران كاهش
مي يابد،روابط وجوّعاطفي مثبت دركلاس درس به وجود آيد وبچّه ها به ديكته علاقمند شوند.
مثبت انديشي دراملاء راهبرد ديگري است كه دراين زمينه مي تواند مؤثرباشد.دركلاس مادانش -آموزاني وجوددارندكه دريك متن املاء بيشتر كلمات را اشتباه مي نويسند.بيشترهمكاران ارجمند ، موقع تصحيح اين گونه املاهاازعباراتي همچون(عير قابل اصلاح)استفاده مي نمايند.درحاليكه
مي توان باخط كشيدن دور كلمات صحيح واختصاص دادن نمره ي 10ومثبت انديشي اورادرمسيررشدقراردهيم.
البته هزاران تجربه ي ارزشمندي دراين زمينه وجوددارد كه همكاران محترم پايه ي سوم ابتدايي مي تواننداين تجارب ارزنده را دراختياردبيرخانه وسايرهمكاران قراردهند.تاانتقال تجارب سازنده صورت گيرد.
اگربه دنبال منابع خواندني براي افزايش اطلاّعات ودانش حرفه اي خوددرزمينه ي املاي فارسي هستيد،مواردذيل توصيه مي گردد:
آموزش املاءبه شيوه ي بازي ومسابقه دركلاس درس:
آموزش ازطريق بازي ،فرايندياددهي ويادگيري را سريع وآسان مي كند.پس بهتراست ،همكاران گرامي درامرتدريس ازاين شيوه ي مؤثر استفاده نمايند.چند نمونه ازبازي هايي راكه دربرطرف كردن ضعف املايي دانش آموزان كمك مي كنند راذيلاً بررسي مي كنيم:
روش كار: دركلاس يا حياط مدرسه جدول حروف الفبا رابه شكل هاي دلخواه نقاشي مي كنيم.مثلاًبه شكل دايره يا مارپيچ ويا به شكل جدول معمولي.
1- فراگيرنده راتشويق مي كنيم تاحرفي را كه روي تخته كلاس يا روي دايره ي رسم شده درحياط مي بيند، مثلاًحرف(ص)پيدا كند وروي آن بايستد (تقويت حافظه ي ديداري)
2- معلّم اسم حرفي يا حروفي ازالفبا راتلفظ مي كند.فراگيرنده ضمن پيداكردن آن حرف در جدول،روي آن مي ايستد(تقويت حساسيّت شنوايي)
3- فراگيرنده چندحرف ازحروف الفبا راپشت سرهم مي شنود.سپس بايدبه ترتيبي كه شنيده است،روي آن حروف حركت كند.(تقويت حافظه ي شنوايي وتوالي شنوايي)
4- يكي ازفراگيران آرام آرام روي حروف راه مي رود.دانش آموزان ديگر،اسم آن حروف را تكرار مي كنند (شناخت حروف ازطريق حافظه ي بصري)
5- كلمات مشكل درس براي دانش آموزان ديكته مي شود.مثلاًدرموردكلمه ي (مخصوص) فراگيرنده روي حروف سازنده ي آن به ترتيب حركت مي كند وساير دانش آموزان صحت آنرا تأييد مي كنند.(استفاده از الگوي قضاوت عملكرد روي شاگرداني كه تأييد مي كنند ونوشتن املاي كلمات براي فراگيرنده اي كه روي حروف كلمه حركت مي كند.)
6- معني ومفهوم كلمات مشكل درس گفته مي شودوفراگيرنده شكل صحيح كلمه را مي نويسد. مثلا املاءومعني كلمه ي وسيع راروي دايره يا جدول مشخص كنيد(معني و املاي لغات)
روش بازي ديگر دراملاء:
آموزگارپس ازتدريس درس جديد بخوانيم،كلمات مشكلي راكه ازلحاظ تلفظ،حروف به هم شبیه هستند،مانند (ق-غ)،(ز-ظ-ض- ذ)،و....وياحروفي راكه هنگام نوشته شدن دراول،آخرووسط كلمه ، شكلشان تغييرمي كند،علامت مي زند ودرگروه هاي چندتايي،روي تخته مي نويسد)طبق نمونه هاي داده شده) منت....ر - مري.... - زل.....له س- ظ- ز- ض – ط ب....-ار –نام..... - .....لو(انواع ه)
سپس دانش آموزاني را كه درنوشتن املاء مشكل دارند،جدا مي كندوبه عنوان مسابقه ازهركدام مي خواهد،واژه هاي گروه خودرا بخوانندوحروف موردنظررادرجاي خالي بنويسد.برنده كسي است كه درزمان كم تر،كلمات درست تر بيشتري بنويسد.
نتيجه:
- دانش آموزمي داندكه بعدازخواندن درس جديد،مسابقه وبازي اجراخواهدشد،بنابراين ضمن خواندن درس سعي مي كند بادّقّت كلمات جديد را بياموزد.
- روي كلمات داراي صداهاي شبيه به هم ،بيشتردقّت مي كند.
- چون صداها وحروف هم مخرج، باگچ ياماژيك رنگي نوشته مي شود،تمركزدانش آموزان برآن هابيشترخواهدبود.
- آموزش املاءدرمحيطي شادوبه شيوه ي بازي،دفعات تكرار غيرضروري درس راكم مي كند.
- يادگيري ماندگارتر مي شود،چون تشويق دركاراست.
منابع خوب براي افزابيش اطلّاعات ودانش حرفه اي همكارا ن محترم، درزمينه ي املاي فارسي:
- شيوه نامه ي تصحيح ونمره گذاري املا،تله تكست سيما،بخش خواندني هاي آموزشي
- بخش املاي كتاب(روش تدريس فارسي ابتدايي) ويژه مراكزتربيت معلّم(كد1023)
- شيوه نامه نگارش املا،مركزنشردانشگاهي
- نگارش وويرايش،احمدسميعي،انتشارات سمت
- شيوه نامه ي آموزش املاي فارسي ونگارش،احمد احمدي بيرجندي
تهيّه وتنظيم:علیرضاعلیزاده اسلامی و رضا امامي سرگروه سوم ابتدايي استان آذربایجان شرقی
89-88