گروه های آموزشی سوم استان آذربایجان شرقی

روشهای عملی ایجادانگیره آغازین کلاس-انواع پرسش وپاسخ

راهکارهای عملی برای ایجاد انگیزه:

لازمه ی هر شروعی،ایجادارتباط مطلوب وفضاسازی است.فرآیندیاد دهی ویادگیری امری دوسویه است وبه توافق دوطرف نیاز دارد.با این ترتیب فمعلم نمی تواند بدون توجه به انگیزه وعلاقه ی دانش آموزان،تدریس راشروع کند.گرچه می دانم درکشورمامعلم مجبور است از روی کتاب تدریس کند ودراینکه موضوعی راازخودش طرح کندکه مورد علاقه دانش آموزباشد.بااینحال معلم می تواندباتوجه به آشنایی لازم به درس خودش ونیز فن ایجادانگیزه همین مطالب کتاب رابصورت موردعلاقه دانش آموزدرآورد.

جان دیوئی،دانشمند معروف تعلیم وتربیت نیزدرموردعلاقه وانگیزه های درونی فراگیران می گوید: (علاقه جرقه ای است که بدون آن،شعله ی یادگیری فروزان نمی شود) اوعلاقه کودک رادر4بخش دسته بندی می کند:

-علاقه به سردرآوردن ازچیزها                         2-علاقه به ساختن

3-علاقه به گفتگو وبرقراری ارتیاط                   4-علاقه به کارهابه هنری

مادراینجا سعی می کنیم به مهارت وفن ایجادانگیزه آغازین کلاس از روی (علاقه دانش آموزبه سردرآوردن ازچیزها) بپردازیم.اگر خوب به آغاز سریال ها وفیلمهای سینمایی یارمان هاوداستان هادقت کنیدنویسنده داستان یافیلم نامه برای آنکه تماشاگر راتااخر فیلم راباخودهمراه کند،درآغازیک چالش،یک هیجان،یک عشق(دراکثر فیلم های امروزی) ویک معما (درفیلم های جناحی)راایجاد می کند.بطوریکه مخاطب بااینکه گرفتاریها ومشکلات زیادجسمی وفکری داردامابرنامه خودش راطوری هماهنگ می کندتادرزمان مشخصی فیلم راتماشا کندویا داستان راتااخر به اتمام برساندتااز چیزها وموضوع هاسر درآوردوحس کنجکاوی خود راارضا نماید.

همین کار رابایدمعلم باروشهای زیر اجرانمایدتااگر دانش آموزبه درس جذب شود وبرای آنکه کنجکاوی خود راارضاکند تاپایان درس باکلاس همراه شودحتی اگر دانش آموزی مشکل جسمی وخانوادگی نیز داشته باشددرآن لحظه فقط محو کلاس می شود.برای آنکه همین کارحالت عملی به خود بگیردماابتدا روشهای ایجادانگیزه رابرمی شماریم وسپس نمونه هایی رابرای شما ازدروس مختلف ذکر می کنیم.روشهای ایجاد انگیزه آغازین عبارتنداز:

·        نمایش دادن یک فیلم کوتاه(5دقیقه ای)سوال برانگیز

·        نشان دادن چیزی جذاب وجالب وسوال برانگیز

·        یک اقدام غیر عادی وسوال برانگیز

·        نقل داستانی کوتاه وسوال برنگیز

·        ارائه ی یک گزارش کوتاه وسوال برانگیز

·        پرسش های واگرا وتحریک آمیز(چالش دار)

·        اجرانمایش کوتاه وسوال برانگیز

اگر خوب دقت کرده باشید درهمه ی موارد سوال بایدبرای حس کنجکاوی درذهن دانش آموزایجاد شودویاگاهی معلم خودش این سوال رابپرسد(گرچه این سوال نباید توسط کسی پاسخ داده شود تاهمین سوال بصورت یک معماتاپایان تدریس باکمک خوددانش اموزان پاسخ داده شودواگر کسی در ابتدا جوابی به سوال داد معلم باید بگوید:من نمیدانم. برای آنکه بدانیم جواب آیا همین است بایدتاپایان باماباشید.)

نمونه های عملی ازدروس مختلف برای انگیزه آغازین:(میتوانیدفقط یکی راامتحان کنید)

پایه اول ابتدائی(درس آب):1-معلم یک پارچ می آوردوبه دانش آمزان آب می دهد.

2- یاروی یک پروانه پره دار آب می ریزد وپره ها می چرخند.

3-یادرون یک ماشین بخار آب می ریزد وسپس آن رابه گرما به راه می اندازد.

پایه دوم ابتدائی(درس گاز چیست؟)1-درشیشه ی عطری رادرگوشه ای ازکلاس باز می کندوعلت آنکه چرا وچگونه بوی آن درهمه جا بوئیده می شود؟2- چرا هوادیده نمی شود وآیا دوست دارید هوا راببینید؟

پایه سوم ابتدائی (بیماری های واگیردار):1-آیا دوست دارید که بیمار ی دوستانتان اصلاانگیرید ؟2- گفتن داستانی کوتاه یاگزارشی ازبیماری خوکی یا... که چگونه انتشار پیدا کرده وعلت رابصورت معما طرح کنید.

علوم اجنماعی(نیاز به دوست)1- نمایشی کوتاه از مشکل دودوست وپرسیدن اینکه چرا؟2- ایا دوست دارید دوستان خود رابه 1000 برسانید؟3- امروز می خواهیم تمام دنیا راباهم دوست کنیم؟4-آیا می دانستیدبرنامه های دوستانتان به مدت کوتاهی وباتمام جزئیات به شما دانلود می شود؟چه جوری ؟

الکتریسته(علوم سوم راهنمایی):باآوردن یک کشتی برقی یاموتور برقی ویازنگ اخبار وگفتن این جمله که: (آیا دوست داریدروش ساخت این موتورالکتریکی رابدانید؟)

سرعت(علوم اول راهنمایی):1-امروز می خواهیم بون متر کردن اندازه یک چاه رابه دست آوریم.2- آیا دوست دارید فاصله رعد وبرق راتاخانه خود محاسبه کنید؟3-دوست داریدبدانیداگر پیاده ازقزوین به تهران می رویدچه مدت طول می کشد تابه مقصد برسید؟

موج(علوم دوم راهنمایی):آیا باموج می شودماهی بیشتری صید کردیاباموج غذا هاراپخت؟

ریاضی دوم راهنمایی(مجموع زوایای داخلی مثلث):آیا می توانید بدون اندازه گیری،جمع زاویه های یک مثلث رابگوئید؟

شکست نور(علوم دوم راهنمایی):1-به نظرشماعلت اینکه خورشید درغروب قرمزمی شود،چیست؟2-انداختن یک مداددرون یک لیوان آب ومشاهده شکسته شدن آن. 3- چراهنگام ظهر تابستان درخیابانها آب دیده می شود؟

علوم چهارم ابتدائی(آفت ها):دوبرادر باکار یکسان،دردوزمین کنار هم وهم اندازه گندم کاشتنداما محصول یکی بیشتر شدبه نظر شما آیا این امکان دارد؟

مساحت(ریاضی):پدرحسن می خواهد زیرزمین30مترمربعی خود راموزائیک کنندبه نظر شماچند موزائیک برای این کارلازم دارند؟برای پیداکردن راه حل درست باماهمراه باشید.

جغرافیا(محیط زیست): تهران دربین شهرهای جهان مقام دوم درآلودگی هواراداراست واینعامل باعث شده که بیماری های زیادی دربین دانش آموزان رایج شود.چه راه حل هایی می توان یافت تاآلودگی تهران راکم کرد؟

قانون(علوم اجتماعی):اگر یک بچه رئیس جمهور یک کشور شودوتمام قوانین راازبین ببرد به نظر شما چه اتفاقاتی درکشور رخ می دهد؟

معرفی شاعران(ادبیات):آوردن تصاویر آنها وچسباندن تصاویر به تخته سیاه وگفتن همین پرسش : (این کیست؟مناکنون اطلاعاتی به شما می گو.یم تابیشتر به آن نزدیک شوید.)

منظومه شمسی(علوم تجربی):1-امروز می خواهیم بدون وسیله وفضا پیما به خورشید وسیارات آسمان برویم.2-چسباندن تصاویر بزرگ سیارات منظومه روی دیوار کلاس(تصاویر اشخاص،سیارات،اختراعات،وسائل و... ازطریق اینترنت وپرینت آنان امکان پذیر است)

زبان دوم راهنمایی(رنگ ها):امروز می خواهم دریک محله ی انگلیسی زبان راه بروید ورنگ اشیاءرا ازمردم آن محل بپرسیدوانها نیز رنگ آنها رابه شمابگویند.(نمایشی با10دانش آموز مغازه دار وشهرونددرکلاس واجرای نمایش)

پیامبران(دینی سوم راهنمایی):1-اگر خداوند انسانها راهدایت کرده پس چه نیازی به پیامبران است؟2- چرابیشتر مردم پیامبران رارد می کردند؟3-  ماایرانیان چرا باید از پیامبر عربها پیروی کنیم؟وپیامبران دیگر رااطاعت نمی کنیم؟

انرزی نفت وگاز(جغرافیا):آیا میدانید چرابه نفت طلای سیاه می گویند؟آیافکر می کنید ازنفت می شود،کود وغذا درست کرد؟چرااکثر شهر های نفت خیز درجنوب ایران است؟

ریاضی(بخش پذیری):معلم اعدادی راروی تخته می نویسد(6891-23523-34506و...) ومی گویدبدون تقسیم کردن،بگوئید کدام بر5یا3 بخش پذیر است؟

حرفه وفن(ساخت مدار): معلم یک کیت رادیویی یایک مدار دربازکن یارقص نور رابه کلاس می آورد ومی گوید: (آیا دوست دارید روش ساخت مدارها رابه شمایاد بدهم؟)

 علوم دوم راهنمایی(رنگ ها):1-آیا میدانستید که رنگ اشیاءساخته نور سفید است؟2- به نظر شما حشرات رنگ اشیاء راچگونه می بینند؟3-آیامی دانید رنگ ونور یک طول موج هستند؟

جداسازی مخلوط ها(علوم اول راهنمایی):1-اگر پیراهن شما آغشته به رنگی شود از چه حلالی به جزنفت استفاده می کنید؟ 2-اگر آدامس به شلوار شمابچسبد باچه آن راپاک می کنید؟3-چراروی داروها نوشته اندقبل ازخوردن آن راتکان دهید؟

علوم سوم راهنمایی:(نظریه داروین):1-به نظر شما امکان دارد که خزندگان بعداز زمان طولانی به پرندگان تبدیل شوند؟ 2-آیا امکان دارد همه ی جانوران از هم ساخته شده اند؟ چگونه؟

جابه جایی قاره ها(علوم سوم راهنمایی):1- به نظر شما آیا میلونها سال قبل زمین وقارهای زمین همین جوری بودند؟2- بعداز میلونها سال بعد آیا استرالیا به قاره آسیا می چسبدیا به قاره آمریکا؟

ماشینها(علوم سوم راهنمایی):1-امروز می خواهیم با فرغون راحت تر ازیک انسان قوی حرکت دهیم.چگونه؟2-آیا می دانید اگر طرز گرفتن ماشین های ساده ای چون قیچی،انبردست،چاقو،آچارو...رابدانیدآسان تر از دیگران می توانیداز آنها استفاده ببرید؟3-آوردن یک ماشین مرکب ساخته دانش آموزان سال قبل که می تواند برخلاف ظاهرش وزنه های زیادی راحرکت دهد؟(ترکیب چند ماشین چرخ ومحور باکش یاتسمه و...)

روش پرسش وپاسخ

هدف: در كلاس درس، یكی دیگر از روش هایی كه به كارگیری آن دانش آموزان را به سمت یادگیری فعال سوق می دهد، روش «پرسش و پاسخ» است. در یك كلاس فعال و خوب علوم، هم دانش آموزان و هم معلم سؤال كننده و پاسخ دهنده هستند. اما نكته ی اساسی چگونه پرسیدن و چگونه پاسخ دادن است.
پرسش های ما، در واقع بازتاب میل درونی ما نسبت به فهمیدن و دانستن است. اصولا˝ منشأ تولید علم و دانش بشر را می توان همین كنجكاوی و میل درونی دانست. 

اهمیت روش پرسش و پاسخ در آموزش علوم به حدی است كه آن را یكی از روش های مهم آموزش علوم می دانند. این روش، به روش سقراطی معروف شده است و ریشه ی تاریخی نیز دارد. در روش سقراطی، مربی با طرح پرسش های هدفدار، یادگیرنده را به سمت فهم مطالب مورد نظر هدایت می كند.
نكات اجرایی: به دلیل اهمیت این روش و برای ترویج به كارگیری آن در كلاس علوم، ما باید درباره ی چگونگی پرسش و پاسخ اطلاعات كافی داشته باشیم. اصولا˝ پرسش ها به چند دسته تقسیم می شوند:
الف- پرسش های تمركزدهنده: این گونه پرسش ها توجه دانش آموزان را به موضوع فعالیت جلب می كنند؛ مثلا"، وقتی معلم از دانش آموزان می خواهد كه مشاهده كنند و پاسخ دهنده كه چه می بینند، چه می شنوند و چه لمس می كنند یا این كه دو چیز را مقایسه كنند، طرح این پرسش ها سبب می شود كه دانش آموزان فعالیت ها را دقیق تر و هدفدار انجام دهند.
ب- پرسش های مربوط به شمارش و اندازه گیری: پرسش هایی هستند كه باعث دقیق تر شدن انجام فعالیت می شوند؛ پرسش هایی مانند: چه مدت، چندتا، چه مقدار، چه اندازه و غیره. چنین پرسش هایی باعث كمی تر شدن فعالیت ها می شوند. یكی از هدف های ما این است كه بچه ها مشاهدات كیفی خود را به مشاهدات كمی تبدیل كنند.
پ- پرسش های مقایسه ای: این پرسش ها دانش آموزان را به سمت مقایسه ی دو كمیت، دو چیز یا دو پدیده سوق می دهند و آنان را به مشاهده گرایی دقیق تبدیل می كنند.
ت- پرسش های فعالیت پذیر: این پرسش ها دانش آموزان را به انجام دادن فعالیت دعوت می كنند و آنان برای پاسخ دادن به این پرسش ها مجبور به انجام دادن فعالیتی هستند؛ مثلا˝، وقتی می پرسیم: «اگر یخ را حرارت دهیم، حجم آن چه تغییری می كند؟» دانش آموز برای پاسخ دادن به این پرسش باید فعالیت مورد نظر را انجام دهد.
بهنرین نوع پرسش ها، پرسش های «فعالیت طلب» هستند؛ یعنی، پرسش هایی كه دانش آموز را به انجام دادن فعالیتی برای پاسخ گویی و در نتیجه، یادگیری فعال وا می دارند. با وجود این كه پرسش های عمومی به طور كلی می توانند به ایجاد و تقویت یك یا چند مهارت در دانش آموز بینجامد اما برای نیل به هر یك از مهارت ها نیز می توان پرسش های اختصاصی مطرح كرد كه پاسخ گویی به هر كدام از آنها، دانش آموزان را به طور ویژه به یكی از مهارت ها می رساند. پرسش ها را می توان به دو گروه «هم گرا» و «واگرا» نیز طبقه بندی كرد.
پرسش های هم گرا: پرسش هایی هستند كه پاسخ مشخص و ثابتی دارند و پاسخ آنها به شرایط مختلف و نظر پاسخ دهنده بستگی ندارد.
پرسش های واگرا: پرسش هایی هستند كه از منظرهای متفاوت می توانند پاسخ های مختلفی داشته باشند و پاسخ آنها گاهی وابسته به زاویه ی دید پاسخ دهنده است.
در مقابل هنر خوب پرسیدن، هنر خوب پاسخ دادن نیز وجود دارد. هر سؤال دانش آموز در واقع آمادگی او را برای یادگیری نشان می دهد. این محرك یادگیری نقطه ی عطف كار معلم است و معلم باید این فرصت را غنیمت بشمرد. هنگام مواجه شدن با پرسش دانش آموز، راه های متفاوتی برای پاسخ دادن وجود دارد؛ بعضی از معلمان پاسخ سؤال را مستقیم و به طور كامل در اختیار دانش آموز می گذارند. بعضی دیگر، پرسش را به خود دانش آموز برمی گردانند و بعضی نیز برای یافتن ، كتاب ها، مجله ها و منابع دیگری را به دانش آموزان معرفی می كنند. گاهی هم می توان پرسش دانش آموز را به سمت یك فعالیت مناسب هدایت كرد.
گاهی عكس العمل معلم نسبت به سؤالات مطرح شده، در دانش آموزان بسیار مؤثر است؛ مثلا˝، اظهار تعجب، شگفتی و علاقه ی معلم باعث جلب توجه بقیه ی دانش آموزان به سؤال می شود. پس هنگام پاسخ دادن به سؤالات دانش آموزان، اصل این است كه معلم از دادن پاسخ صحیح بپرهیزد؛ یعنی آنها را در مسیر یادگیری فعال قرار دهند.
معلم هنرمند، معلمی است كه پرسش های دانش آموزان را به یك سلسله فعالیت های یادگیری تبدیل كند تا دانش آموزان با انجام دادن، این فعالیت ها، به پاسخ پرسش خود برسند.
معلم باید بتواند، در بسیاری از موارد با شهامت كلمه ی «نه» را به زبان آورد. «نه» گفتن معلم به دانش آموزان یاد می دهد كه او دانای كل نیست. بهترین روش پاسخ گویی به پرسش ها این است كه معلم به دانش آموزان بگوید: «بچه ها، بیایید با هم یاد بگیریم.»
این كار ترس ندانستن را از دانش آموزان می گیرد و در ضمن، باعث ایجاد رابطه ی عاطفی بین معلم و آنها می شود.